Op bezoek bij de Soulages'

Pierre Soulages is internationaal een van de grootste abstracte kunstenaars. In 1957 breekt hij door in New York, het toenmalige centrum van de beeldende kunst, waar abstract-expressionisme stof doet opwaaien.
Ook in Nederland wordt in die tijd zijn werk gewaardeerd. Er zijn solotentoonstellingen in het Gemeentemuseum Den Haag in 1961 en in Pulchri Studio ook Den Haag in 1985. Daarna valt het stil in ons land, terwijl Soulages' ster tot op de dag van vandaag blijft stijgen. Ik ben op zoek gegaan naar Soulages, met de bedoeling om het kunstminnend publiek in ons land opnieuw kennis te laten maken met de imposante en hedendaagse kunst van deze schilder. In 2007 reis ik naar het zuiden van Frankrijk, waar ik Pierre en zijn vrouw Colette ontmoet.

Een paar jaar na mijn studie aan de kunstacademie in Rotterdam kom ik een boek over Soulages tegen. Zijn werk raakt mij diep en ik wil het heel graag in het 'echt' zien. Het wordt een reis naar Musée Fabre in Montpellier, op dat moment de dichtstbijzijnde mogelijkheid. Wachten tot er een tentoonstelling in Nederland komt is onbegonnen werk en dat brengt mij van het ene op het andere idee. Ik ga niet alleen naar het museum, maar ook op zoek naar Soulages zelf, voor een interview. Daarmee wil ik medelanders bereiken en hoe geweldig zou het zijn als wij 50 jaar na dato verrast worden met een Soulages tentoonstelling in ons land.
In de volle overtuiging dat dit plan zal slagen is een bruisend project geboren.

Bij de Soulages' thuis in 2007
Pierre Soulages en zijn echtgenote Colette, ooit allebei studenten aan de École des Beaux-Arts in Montpellier, vormen al sinds 1938 een hechte eenheid. Ik bezoek hen thuis in Sète, waar ik hartelijk word ontvangen.

Op een groot stuk grond op de Mont St. Clair strekt de villa met atelier, die Soulages in 1959 liet bouwen, zich uit boven de drukte van de stad. Het moderne, tijdloze huis is smaakvol en eenvoudig ingericht. De vloer in de woonkamer is van leisteen en loopt via een volledig glazen wand met schuifpui over in het terras. We hebben hiervandaan een adembenemend uitzicht op de Middellandse Zee. In het midden van de woonkamer, tegenover het 'licht' wat van buiten komt, hangt een drieluik van de meester. "Dat is de keuze van mijn vrouw", zegt hij bescheiden. Het is zomer, dus we nemen plaats onder een grote boom op het terras.

De eerste kennismaking is meteen uiterst vriendelijk en openhartig. Het valt mij op hoe vitaal, scherpzinnig en geïnteresseerd deze mensen in het leven staan. Ik vertel ze dat ik in Pierre's geboortestad Rodez was en zocht naar het huis waar hij opgroeide. Niemand kon mij helpen, toen heb ik aan oude mensen op straat gevraagd of ze Pierre Soulages kenden. Uiteindelijk heeft een bejaard echtpaar mij naar het geboortehuis in rue Combarel gebracht.
Ik vraag Pierre of het muurtje van het tegenovergelegen hospitaal nog hetzelfde is als toen. Enthousiast bevestigt hij: "Ja, dat muurtje, dat is nog hetzelfde en ik was gefascineerd door de zwarte teervlekken waar ik vanuit mijn kamerraam vaak naar keek". Het zijn de eerste abstracties die hij als kleine jongen beleeft, terwijl de abstracte kunst nog niet doorgedrongen was in dit gebied.

   

Geboortehuis van Soulages, met de muur tegenover, waar hij als kind door gefascineerd was

Dat is nu wel anders, in het Rodez van nu liggen plannen klaar voor een Soulages museum vol abstracte kunst, gedoneerd door de Soulages'. "Binnenkort kies ik met een de commissie Rodez het definitieve ontwerp voor het Musée Soulages. Het wordt een ontwerp van één van de drie architectenbureaus die al zijn geselecteerd uit totaal 98 inzendingen".
De locatie voor het museum wordt het park Jardin du Foirail aan de Avenue Victor Hugo op de rand van het historische centrum van stad, in één lijn met de reusachtige kathedraal en om de hoek van rue Combarel.

We praten over de 104 glas in lood vensters van de abdij van Sainte-Foy in Conques, die Soulages in de periode 1987-1994 in opdracht van de Franse staat realiseert.
Deze abdij heeft voor Soulages al vanaf zijn jeugd een bijzondere betekenis. Tijdens een schooluitstapje naar Conques raakt de jonge Pierre in vervoering van de abdij, van haar sfeer, de muziek. Zoekend naar een studierichting brengt deze ervaring het antwoord, de beeldend kunstenaar in hem is ontwaakt.


   

Abdij de Saint-Foy in Conques , waar Soulages de 104 glas-in-lood vensters voor maakt

Pierre en Colette tonen interesse en zijn verrast over mijn research. Zij vragen honderd uit en vertellen met plezier over hun belevenissen, doorspekt met tal van anekdotes.
Het zijn ware globetrotters, ze maken vele reizen om te exposeren en prijzen in ontvangst te nemen. De Verenigde Staten, Japan, China, Australië, Rusland en nagenoeg alle Europese landen komen met grote regelmaat aan bod. Al meer dan 60 jaar zijn in de toonaangevende musea en galeries werken van Soulages te zien, de lijst is indrukwekkend en om er een paar te noemen: Museum Fridericiamum in Kassel 1989, Museum Moderner Kunst Stiftung Ludwig in Wenen 1991. En in musea voor hedendaagse kunst in o.a. Peking, Taiwan, Seoul, Tokio, New York (MOMA, Guggenheim), Ohio, Moskou, Kopenhagen, Parijs, Wenen en Valencia (IVAM), ter ere van de Prix Julio González 2007 die Soulages krijgt uitgereikt.
Hij heeft dan al diverse andere internationale prijzen in de wacht gesleept, waaronder de Rembrandt Award in Duitsland in 1976 en de Great National Award voor Painting in Parijs in 1987. Een grote eer valt hem ook te beurt als hij als eerste levende kunstenaar in 2001 zijn werk tentoonstelt in de Hermitage in St. Petersburg.

In het atelier
De Soulages' wonen en werken afwisselend in Sète en Parijs en Pierre wil laten zien waar hij werkt als hij hier is. Als we van het terras naar het atelier lopen komen we langs het zwembad: "Het water is heerlijk warm, ik zwem iedere dag", vertrouwt de oud-rugbyspeler me toe. Het atelier ligt iets lager dan het huis en heeft dezelfde ruime en lichte stijl en is net zo geordend als het woonhuis.
De werktuigen, kwasten, borstels en lames liggen en hangen klaar, de doeken staan overal. Soulages laat me zien hoe hij zijn lames, die hij zelf ontwikkeld, als wissers gebruikt.
Het is bijzonder om hier samen met Soulages rond te lopen, de man wiens werk ik al vele jaren bewonder en wat mij zo diep raakt. Hij legt uit: "In dat wat ik maak, vind en leer ik wat ik zoek. Wat mij inspireert gedurende dat proces is het leven, de dingen om mij heen, alles". Als Soulages over zijn werk praat is hij serieus: "Schilderen is voor mij een levend proces waarin een schilderij geboren wordt. Ik werk naar een bepaalde richting en dan komt er iets anders, iets wat interessanter is dan wat ik wilde. Ik ga door met wat zich aandient".

Er staat een maquette in het atelier en Pierre legt uit dat het een model is van de nieuwbouw in Musée Fabre in Montpellier.

Ik reageer verbaasd omdat het origineel er zo anders uitziet en zeg hem hoe ik mijn bezoek aan het museum heb ervaren. Zo diep geroerd als ik raakte toen ik het 'echte' werk te zien kreeg en dat er een grote wens voor mij in vervulling is gegaan. Dat we van de curator in het museum slechts één foto mochten maken, doet Soulages glimlachen.

Het museum is grondig verbouwd en heropend in 2007. In twee gerenoveerde zalen en het daarop aansluitende nieuwe gebouw, is een permanente tentoonstelling van Soulages' werk te zien. De bestaande zalen huisvesten schilderijen uit de periode van voor het outrenoir. De nieuwe ruimtelijke zaal, die speciaal is ontworpen voor het outrenoir, heeft een volledig uit matglas bestaande wand. Hierdoor is met het binnenkomende licht treffend te zien wat de schilder bedoelt met wat het licht doet op de zwarte doeken.

Outrenoir is een woord wat Soulages zelf heeft samengesteld voor het werk wat hij vanaf 1979 maakt. Deze stijl is ontstaan toen hij een keer in de nacht geen greep kreeg op wat hij schilderde. Na een pauze zag hij dat hij niet alleen met zwart had geschilderd maar ook met het licht. Trots vertrouwd hij mij toe: "Het woord 'outrenoir' wordt misschien in het Franse woordenboek opgenomen".



Musée Fabre, Montpellier, 2007

Als we terug naar het huis lopen, werkt Colette aan de computer in de met geavanceerde apparatuur ingerichte werkruimte, annex bibliotheek. Uiteraard staan daar alle boeken over Soulages, maar ook vele andere boeken over kunst en wetenschap. Muziek blijkt ook een grote liefhebberij aan de rijen CD's te zien. Het geeft een beeld van de brede visie die de Soulages' hebben en hoe ze met hun tijd meegaan.

Met enthousiasme reageren zij op mijn initiatief om Soulages' werk in Nederland onder de aandacht te brengen, omdat in verhouding met de rest van de wereld de belangstelling vanuit ons land gering is, waardoor het publiek de naam Soulages nauwelijks kent. Beiden bevestigen dat en geven mij hun fiat om ermee aan de slag te gaan.

Het afscheid is hartverwarmend en ik verlaat het Mediterraanse vissersstadje met een schat aan materiaal en een buitengewone ervaring rijker.
"Een schilderij is een avontuur, er dient zich iets aan, maar je weet niet wat er gaat gebeuren", aldus Soulages. Mijn zoektocht naar deze man en zijn outrenoir zijn daarvan een prachtig bewijs.

←